Briefadvies Herijking algemene uitkering gemeentefonds

Het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft naar aanleiding van een herziening van de financiële verhoudingen de Raad voor het Openbaar Bestuur om advies gevraagd over de herijking van het gemeentefonds. De Raad steunt de gekozen aanpak van de heroverweging, maar geeft aan dat er veel te winnen valt bij het kiezen van heldere en eenduidige uitgangspunten.

De herijking van het gemeentefonds is van grote betekenis voor de gemeentelijke financiën. Gelet op de mogelijke impact is een zorgvuldig en transparant proces geboden. De Raad ondersteunt de door de beheerders gekozen benadering. Het is van grote waarde om in dit stadium te streven naar draagvlak voor de te hanteren uitgangspunten voor een rechtvaardige verdeling.

Meer strategische en samenhangende aanpak

De herijking van het gemeentefonds biedt geen oplossing voor de structurele onevenwichtigheid in de bestuurlijke en financiële verhoudingen tussen het Rijk en de gemeenten. Dit vraagt om een meer fundamenteler overdenking van de samenhang tussen bestuurlijke en financiële verhoudingen. Het is ook niet de oplossing voor de budgettaire tekorten op het sociale domein. De Raad bepleit daarom voor de komende kabinetsperiode een meer strategische en samenhangende aanpak die recht doet aan de gewijzigde bestuurlijke verhoudingen. Hij denkt daarbij aan de bekostiging van grote gezamenlijke opgaven op het terrein klimaat en energie, de toekomst van het sociaal domein binnen het gemeentefonds, de bekostiging van regionale opgaven, de normeringssystematiek en het lokaal belastinggebied.

Maak duidelijke politieke keuzes

Maak duidelijke politieke keuzes. Maak die keuzes zoveel mogelijk op basis van de onderzoeksresultaten, sorteer in onderzoeksopzet niet te veel voor op die keuzes. Indien de uitkomsten geen recht lijken te doen aan de oplossing van de knelpunten, dan moeten de eerdere politieke keuze wellicht heroverwogen worden. Het kan dan gaan om de vraag of het voor bepaalde kosten die gemeenten moeten maken wel reëel is om daarbij rekening te houden met de belastingcapaciteit. In het uiterste geval kan een uitzonderingsclausule noodzakelijk blijken. Het is wel van belang dat dit steeds gebeurt op basis van een afgewogen en heldere verantwoording.

Volledige verevening van de OZB-capaciteit tegen het huidige landelijke tarief

Het uitgangspunt dient 100% verevening te zijn van de OZB-inkomstencapaciteit tegen het huidige landelijk gemiddelde OZB-tarief. Er kunnen politieke en praktische argumenten gelden om daarvan af te wijken, maar deze zullen dan wel expliciet moeten worden gemaakt. Bijvoorbeeld kosten voor uitbreiding van het areaal onroerende zaken, de groei van de OZB-capaciteit die daaruit volgt zou met een vertraging kunnen worden meegenomen.

Zet geen onomkeerbare stappen in de integratie van het sociaal domein

De nieuwe taken in het sociaal domein zullen in 2021 zeker nog niet uitgekristalliseerd zijn. De bekostiging vanuit het Rijk kan dat dus ook niet zijn. Zet daarom geen onomkeerbare stappen inde integratie van het sociaal domein in de algemene uitkering.

Gelet op:

  • de beleidsmatige dynamiek
  • de neiging van de rijksoverheid om de beleidsvrijheid van gemeenten te beperken
  • de nog ongewisse uitkomst van de beoogde transformatiede keteneffecten en mogelijke afwenteling
  • de volume discussie.

De Raad hecht belang aan het apart kunnen volgen van de kostenontwikkeling in het sociaal domein, zowel qua volume als verdeling. Het risico bestaat dat gemeenten genoodzaakt zijn te bezuinigen op die terreinen waar ze een relatief grote beleidsvrijheid genieten. Daarmee komt de beleidsvrijheid van gemeenten mogelijk indirect verder onder druk te staan. Het moet daarom mogelijk blijven om de komende jaren – wellicht fundamenteel andere – keuzes te maken in de bekostiging en verdeling.

Meer aanbevelingen

In de media

Gemeentefonds niet meer van deze tijd, Binnenlands Bestuur, 5 september 2019
ROB: stop met trap-op-trap-af in sociaal domein, Binnenlands Bestuur, 5 september 2019
Andere financieringsvorm nodig voor sociaal domein, VNG Nieuws, 5 september 2019
Aanpassing Gemeentefonds is niet de oplossing, Gemeente.nu, 5 september 2019

Vragen?

Heeft u vragen naar aanleiding van dit advies? Neem contact op met onze adviseurs:
Gerber van Nijendaal
Bart Leurs