De democratische rechtsstaat kan niet zonder de journalistiek. Met dit signalement wil de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) bijdragen aan een beter begrip van de rol van de journalistiek in de democratische rechtsstaat en van de uitdagingen waar de journalistiek momenteel voor staat. We hechten aan de waardering voor de publieke betekenis van journalistiek binnen de politiek en het bestuur. Het is vooral de opzet het gesprek te stimuleren over de vraag hoe de rol van een onafhankelijke, gezaghebbende en pluriforme journalistiek kan worden versterkt.
Zwaar weer
De journalistiek bevindt zich namelijk in zwaar weer. Daarvoor is niet één oorzaak aan te wijzen. Het is méér dan de invloed van Amerikaanse platform-bedrijven op de zichtbaarheid van nieuws, dan de informatie-overdosis die online beschikbaar is, dan de afgenomen persveiligheid, dan de teruglopende rendabiliteit van journalistiek onderzoek of de voortgaande concentratie van mediahuizen. Wel zijn dit voorbeelden uit de complexe technologische, economische en politieke verschuivingen die de journalistieke praktijk ingrijpend beïnvloeden. De opeenstapeling van ontwikkelingen zet de positie van de journalistiek onder druk. En dat is zorgelijk, want journalistiek heeft een essentiële rol en functie in de democratische rechtsstaat.
Ongekozen instituties
De ROB heeft de wettelijke opdracht om aandacht te besteden aan de uitgangspunten van de democratische rechtsstaat. Vanuit die opdracht onderzoeken wij ook de rol van instituties die niet deel uitmaken van regering of parlement, maar wel van groot belang zijn voor het functioneren van de democratische rechtsstaat. Dit signalement vormt het eerste resultaat van drie deelonderzoeken naar dergelijke ongekozen instituties. Na deze deelonderzoeken volgt een overkoepelend advies.
Dilemma’s in de journalistiek ‘vandaag de dag’
De ROB begon de voorbereiding van dit signalement door vertegenwoordigers van het journalistieke ecosysteem te vragen naar dilemma’s voor de journalistiek ‘vandaag de dag’. Wij vroegen hen dit expliciet in het kader van de rol van de journalistiek in de democratische rechtsstaat. Specifiek aan journalisten vroegen we waar ze tegenaan lopen in het vervullen van die rol. De antwoorden liepen uiteen, maar lieten ook een gemeenschappelijk beeld zien. Vooral op het snijvlak van maatschappelijke verwachtingen, economische druk, technologische veranderingen en professionele normen ontstaan dilemma’s die het voor journalisten moeilijk maken om hun functies te vervullen. Net zo goed zijn er in de beroepsgroepen heel veel ideeën voor mogelijke oplossingsrichtingen, die we ook in dit rapport beschrijven.
Hoe kwam dit advies tot stand?
Bij dit signalement waren verschillende deskundigen uit het journalistieke ecosysteem betrokken, onder wie wetenschappers en lectoren, redacteuren en journalisten, en vertegenwoordigers van toezichthoudende, ondersteunende en maatschappelijke organisaties. Een lijst met gesprekspartners staat achteraan in dit rapport. De ROB dankt allen hartelijk voor hun bijdragen.