Nederland is een pluriforme samenleving. Dat wil zeggen dat visies, belangen en rechten van burgers met elkaar kunnen botsen – en dat in de praktijk vaak ook doen. Dat lijkt vragen om problemen, maar de democratische rechtsstaat biedt handvatten om de verdeeldheid van de samenleving te erkennen, daarmee om te gaan én om te zetten in een constructieve uitkomst. Het uitgangspunt is dat er nooit één minderheid of meerderheid mag zijn die macht uitoefent, zonder daarbij rekenschap te geven van de rechten en belangen van andere minder- of meerderheden. Tegenover elke vorm van macht moet daarom altijd ook minstens één vorm van tegenmacht staan: zo zorgen we voor een machtsevenwicht dat recht doet aan onze pluriforme samenleving.
Om een machtsevenwicht te bereiken en te behouden, spreiden we de macht over verschillende instituties. Schoolvoorbeelden zijn de horizontale machtsspreiding tussen de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht in de trias politica, en de verticale machtsspreiding tussen de verschillende overheidslagen, de Rijksoverheid, provincies en gemeenten, in onze gedecentraliseerde eenheidsstaat. Instituties bestaan er in gekozen vorm (zoals regering en parlement) maar ook in ongekozen vorm. Ongekozen instituties zijn staatsinstellingen zoals de rechtspraak, hoge colleges van staat en de ambtelijke dienst, maar ook maatschappelijke instituties zoals de journalistiek, wetenschap en het maatschappelijke middenveld.
Ongekozen instituties
In dit traject richt de ROB zich op de ongekozen instituties. In veel democratieën wereldwijd, en ook in Nederland, staat hun positie onder druk, terwijl ze een fundamentele rol te vervullen voor de manier waarop we samen invulling geven aan onze samenleving en openbaar bestuur. Door in gesprek te gaan met deze instituties zelf, onderzoeken wat de functies van verschillende ongekozen instituties zijn, welke praktijken, waarden en dilemma’s daarbij horen, en wat er nodig is voor deze instituties om hun rol gezagsvol uit te (blijven) oefenen. Omdat de samenleving altijd verandert, kijken we ook of instituties nog altijd dezelfde functies vervullen als enkele decennia geleden, of dat ze er functies bij hebben gekregen of hebben afgestaan.
Voor het traject beginnen we met drie deelonderzoeken waarin steeds één ongekozen institutie centraal staat: de journalistiek, de ambtelijke dienst en tot slot de wetenschap. Later volgt een overkoepelend rapport over ongekozen instituties in de democratische rechtsstaat.
Beeld: Richard van Elferen
Journalistiek
De ROB begint bij de journalistiek. Een vrije media is cruciaal voor de democratische rechtsstaat. De journalistiek heeft verschillende democratische functies, waaronder het onafhankelijk en toegankelijk informeren over het openbaar bestuur. Dit maakt inzicht in en controle op het functioneren van het openbaar bestuur mogelijk voor burgers. Hierdoor kunnen politici en bestuurders aangesproken worden op hun verantwoordelijkheden en op onrechtmatigheden in beleid en uitvoering.
De journalistiek staat op dit moment voor verschillende uitdagingen. Zo staat het verdienmodel van traditionele journalistiek onder druk door de overgang van analoog naar digitaal, raken journalisten en journalistieke platforms steeds vaker gepolitiseerd en nemen het vertrouwen en de interesse in het nieuws onder burgers af. In dit traject wil de ROB onderzoeken wat er nodig is om de functies van de journalistiek – ondanks al deze ontwikkelingen – te blijven borgen.
Een centraal onderdeel van het traject is dan ook dat we het gesprek aangaan met journalisten zelf over hun rol en de waarden die daarbij horen. Dit heeft de ROB in het najaar van 2025 gedaan met expertmeetings onder leiding van ROB-raadslid Ronald van Raak. Daarnaast voeren we gesprekken met individuele journalisten en vertegenwoordigers van journalistieke organisaties. De expertmeetings en gesprekken leveren input voor het signalement dat de ROB in het voorjaar van 2026 uitbrengt over de rol van journalistiek in de democratische rechtsstaat.
Bent u journalist of op een andere manier betrokken bij de journalistiek? En heeft u affiniteit met de thema’s die hierboven zijn genoemd? Dan komen we graag met u in contact. Wilt u een bijdrage leveren aan dit onderzoek of meedenken over de voorbereiding van de expertmeeting? Neem dan contact op met Daan Musters, senior adviseur, M 06 50 17 44 93 of daan.musters@raadopenbaarbestuur.nl.
Ambtelijke dienst
Ons tweede deelonderzoek gaat over de rol van de ambtelijke dienst in de democratische rechtsstaat. In werkelijkheid is de taakopvatting van ambtenaren tegenwoordig breder en nadrukkelijker gericht op dienstbaarheid aan de samenleving. Daar hoort ook ‘loyale tegenspraak’ bij: dat wil zeggen dat ze loyaal zijn aan hun politieke opdrachtgevers en ook aanvaarden dat die opdrachtgevers politieke knopen doorhakken; tegelijkertijd horen ze wel kritisch en onafhankelijk te adviseren op basis van hun vakmanschap als ambtenaar.
Over het vakmanschap van ambtenaren is de laatste jaren veel te doen. Ambtelijk vakmanschap kent vele kernwaarden, zoals transparantie, inclusiviteit en dienstbaarheid. Waar lang ‘politieke sensitiviteit’ van ambtenaren werd verwacht, hoort het ook bij je werk als ambtenaar dat je de grenzen van de democratische rechtsstaat leert te herkennen om ontsporingen van overheidsbeleid te voorkomen. Tegelijkertijd raakt de ambtelijke dienst steeds meer gepolitiseerd, waardoor ambtelijk vakmanschap onder druk komt te staan.
Als onderdeel van dit deelonderzoek gaat de ROB het gesprek aan met ambtenaren. Wat is hun rol in de democratische rechtsstaat, en wat vraagt het van ambtenaren om die rol ook in de toekomst te blijven vervullen? Om die vragen te beantwoorden organiseert de ROB een aantal expertmeetings in het tweede kwartaal van 2026.Daarnaast gaan we graag ook met individuele ambtenaren in gesprek. De expertmeetings en gesprekken leveren belangrijke input voor het signalement dat de ROB begin 2026 uitbrengt over de rol van ambtelijke dienst in de democratische rechtsstaat.
Bent u ambtenaar of anderszins betrokken bij de ambtenarij? En heeft u affiniteit met de thema’s die hierboven zijn genoemd? Dan komen we graag met u in contact. Wilt u een bijdrage leveren aan dit onderzoek of meedenken over de voorbereiding van de expertmeeting? Neem dan contact op met Daan Musters, senior adviseur, M 06 50 17 44 93 of daan.musters@raadopenbaarbestuur.nl.
Werkgroep
Kustaw Bessems (raadslid)
Caelesta Braun (vicevoorzitter)
Ronald van Raak (raadslid)
Javina Bijl (staflid)
Ward de Kock (staflid)
Daan Musters (staflid)