Blog: De prestatieparadox

En wéér blijkt uit onderzoek van het SCP dat een meerderheid van de Nederlandse bevolking ontevreden is over de Haagse politiek, die steeds maar niet met oplossingen komt voor ervaren problemen. Mensen willen een democratie die ook levert. En dat zou eigenlijk geen verrassing moeten zijn.
 

Democratie die levert

In het recente ROB-signalement Naar een sterkere democratie halen we Abraham Lincoln aan die democratie omschreef als bestuur ‘of the people, by the people, for the people’. Hij doelde juist ook op de representatieve democratie waarin politici als zaakwaarnemers werken namens, met en hopelijk ook vóór de burgers.

Het derde element in de formule van Lincoln – representatieve democratie die levert, die presteert – is even belangrijk als de andere twee. Toch gaat het relatief weinig over - in ieder geval veel minder dan je zou verwachten bij zoveel klachten - achterblijvende prestaties.

Ik schrijf dit stuk een dikke week voor de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025, een belangrijk moment om politici en partijen af te rekenen op wat ze de afgelopen periode gedaan hebben voor de publieke zaak. Het gaat voornamelijk over wat ze wel en niet leuk vinden aan elkaar en wat ze voor de komende periode van plan zijn. Veel minder gaat het over de concrete prestaties die ze eerder hebben geleverd, en wat hierachter zit aan organisatie en bemensing, terwijl dit toch veel zegt over het te verwachten handelingsvermogen.
 

Willen we het er écht over hebben?

Het schijnt me toe dat ik meer diepgaande analyses hoor en lees als de prestaties van bepaalde voetbalclubs erop voor- of achteruitgaan. Dan worden de langjarige track records erbij gehaald van individuele spelers én het gehele team, in alle geledingen, inclusief de reservebank. Dan wordt de organisatie van de club ontleed, de technische staf, de financiële handel en wandel, en ga zo maar door. In sportkantines krijgen zulke analyses vaak nog een tweede leven.

Worden de track records van politici en partijen net zo intensief doorgenomen? In een wereld die minder frivool heet te zijn dan de sportwereld. Ik geloof het niet. Ik zie er in ieder geval te weinig van, zowel in het politieke als het publieke debat, terwijl er juist zoveel nood aan is. Ziehier de prestatieparadox. We roepen om betere prestaties van de democratische politiek. Maar willen we het er ook écht over hebben?
 

Meer dan een mediaprobleem alleen

Aan de talkshowtafels praat het makkelijker over een opvallende sociale mediapost van een politicus dan over haar eerder gebleken (on)vermogen om goede mensen achter zich te krijgen en netwerken te vormen waarmee zaken effectief zijn aangepakt. Maar het is te makkelijk om de beperkte aandacht voor de leverende kant van de politiek alleen de media in de schoenen te schuiven.

De beperkte en selectieve aandacht zit ook in de politieke instituties, en de politieke wetenschap niet te vergeten. In mijn eigen beroepsgroep van democratieonderzoekers zie ik heel veel aandacht voor identificatie met en participatie in de democratie, en relatief weinig voor de leverende kant van de democratie.
 

‘Langzaam boren in dikke planken’

En het Nederlandse stelsel van proportionele vertegenwoordiging heeft aanzienlijke voordelen, maar komt ook met een zekere vertekening. Het Nederlandse stelsel legt meer nadruk op de representatie van uiteenlopende maatschappelijke identiteiten dan op het verantwoordelijk maken en houden van het politieke bestuur. Het eerste is weliswaar een groot goed, maar het tweede toch ook een groot gemis, blijkens alle klachten over de niet-leverende politiek.

Voor een democratische politiek die óók levert is Max Webers Politik als Beruf het nalezen waard. Iets voor elkaar krijgen in de politiek is volgens Weber ‘langzaam boren in dikke planken’ en dat vraagt om bepaalde kwaliteiten, om politici die waardegedreven passie met verstandig handelen kunnen verbinden. Met getuigenispolitiek alleen ben je er niet; dan ligt de psychologie van de kleine verschillen, het wentelen in het eigen gelijk op de loer. Verantwoordelijksethiek á la Weber houdt in dat politici de verschillen kennen en erkennen, maar ook kunnen overbruggen en overstijgen als het dienen van de publieke zaak daarom vraagt.
 

Voorbij de prestatieparadox

Om zulke politici blijken burgers in onderzoek van het SCP en andere bevolkingsonderzoeken telkens weer te vragen. Voor politici en partijen ligt hier een grote opdracht. Maar ook van de beschouwers en toeschouwers van de politiek mag wat worden verwacht. Als we collectief A zeggen – we willen een democratische politiek die levert – dan moet we ook B zeggen – meer aandacht geven aan de presterende kant van de politiek. Het alternatief is blijven hangen in de prestatieparadox.

Deze blog verschijnt in een serie over onze democratie van de raadsleden van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB).

De auteur