Weblog

Waarom het tijd is voor een bètaversie van een minister van Digitale Zaken

Prinsjesdag 2022. De minister van Digitale Zaken presenteert – als beheerder van de nationale datakluis – de Rijksdata-agenda, waarin beschreven staat welke data de overheid verzamelt en gebruikt. Mei 2023 legt de minister hierover verantwoording af in een data-jaarverslag tijdens Verantwoordingsdag. Toekomstmuziek?

De roep om een minister van Digitale Zaken neemt toe

Kees Verhoeven, voormalig Kamerlid van D66, pleitte hiervoor al begin 2020 op Radio 1 na cyberaanvallen op een ziekenhuis en een universiteit. Het voorstel werd ook omarmd door deelnemers aan ons eigen debat ‘Wie mag sturen met data?’. Daarnaast is hiervoor veel animo onder de 30.000 mensen die recent de Technologiekieswijzer invulden van Rudy van Belkom. Hij stelde in een blog dat Nederland er klaar voor is. Ook zijn landen - zoals Denemarken, Finland, Frankrijk en Estland - Nederland al voorgegaan en noemde een aantal partijen het in hun verkiezingsprogramma. Maar waarom is zo’n minister eigenlijk nodig?

Er is een open en transparant debat nodig over publieke waarden

Digitalisering heeft grote invloed op het alledaagse leven van burgers, de samenleving en de democratie. In ons advies ‘Zoeken naar waarheid’ beschreven we hoe digitalisering de wijze verandert waarop burgers zich informeren, met elkaar van gedachten wisselen en hun mening vormen. En in ons aanstaande advies over ‘Sturen met data’ beschrijven we hoe publieke en private partijen data over het gedrag van burgers verzamelen en gebruiken om hun producten en diensten te verbeteren en waarde te creëren.

In beide adviezen signaleren we niet alleen kansen, maar ook risico’s van digitalisering. Als het gaat om waarheidsvinding, kan digitalisering niet alleen leiden tot een vrije uitwisseling van informatie, maar ook tot de verspreiding van desinformatie. Als het gaat om sturen met data, kan digitalisering burgers helpen de keuzes te maken die zij zelf willen, maar ook leiden tot manipulatie door overheden of techbedrijven.

“Digitalisering biedt niet alleen kansen, maar ook risico’s. Het biedt vrije uitwisseling van informatie én desinformatie. Het kan burgers helpen om keuzes te maken én hen manipuleren.”

Om de kansen van digitalisering te benutten en de risico’s te beheersen, moet het openbaar bestuur niet alleen oog hebben voor de effectiviteit en efficiëntie die digitalisering tot stand kan brengen, maar ook voor de publieke doelen en waarden die daarbij worden nagestreefd. Wanneer gaan volksgezondheid en veiligheid boven vrijheid? En wanneer niet? De legitimiteit van sturen met data dient te worden gewaarborgd door publieke verantwoording te organiseren. Er is een open en transparant debat nodig over welke publieke waarden centraal dienen te staan bij digitalisering en data-technologie.

Hoe kan een minister van Digitale Zaken hieraan bijdragen?

Een betere organisatie van publieke verantwoording

Allereerst kan deze minister digitalisering hoger op de politieke agenda zetten. Digitalisering is een ondergeschoven kindje. Zo was er nauwelijks aandacht voor tijdens de verkiezingen en is de kennis hierover in het openbaar bestuur beperkt. Arjen Lubach vatte dat treffend samen in zijn uitzending over #digibetocratie.

Daarnaast kan deze minister een samenhangende digitaliseringsstrategie van de overheid uitwerken en uitvoeren. Zo’n strategie kan ervoor zorgen dat digitalisering niet alleen wordt gebruikt om de effectiviteit en efficiëntie van beleid te verbeteren, maar dat er ook een debat wordt gevoerd over de beoogde publieke doelen en waarden.

Tot slot vormt een minister van Digitale Zaken een centraal aanspreekpunt voor digitalisering. De minister kan verantwoording afleggen over digitalisering bij de overheid, ter verantwoording worden geroepen door de Tweede Kamer, en zelf overheidsorganisaties en andere partijen, zoals techbedrijven, ter verantwoording roepen.

Is daar een aparte minister voor nodig?

“Digitalisering is een ondergeschoven kindje. Zo was er nauwelijks aandacht voor tijdens de verkiezingen en is de kennis hierover in het openbaar bestuur beperkt.”

Start met een bètaversie

Mogelijke bezwaren zijn dat andere ministers die taken ook kunnen uitvoeren en dat digitalisering niet los gezien kan worden van inhoudelijke thema’s. Of dat andere ministers de minister van Digitale Zaken kunnen gebruiken als excuus: ofwel om zelf geen initiatief te nemen, ofwel om weg te duiken als het fout gaat.

Toch denk ik dat het verstandig is een aparte minister te benoemen. Die kan een coördinerende rol vervullen voor digitalisering en met zijn collega’s mee- en tegendenken. Tel daarbij op dat het onderwerp nieuw is, de ontwikkelingen snel gaan en er veel werk te doen is. Kortom: het is tijd voor de release van een nieuwe minister!

Daarbij kunnen we een parallel trekken met de minister van Financiën. Zo zou een minister van Digitale Zaken niet de nationale schatkist beheren, maar de nationale datakluis, geen Rijksbegroting opstellen, maar de Rijksdata-agenda, en geen verantwoording afleggen in een financieel jaarverslag, maar in een data-jaarverslag.

Laat het nieuwe kabinet anders starten met een bètaversie, niet ongebruikelijk in de techwereld. Geen minister ‘van’, maar ‘voor’ Digitale Zaken: een minister die verantwoordelijk is voor een bepaald takenpakket, maar nog geen eigen departement heeft. Bij de volgende kabinetsformatie kan dit takenpakket weer opgaan in andere ministeries of een upgrade krijgen met een eigen ministerie. Hoe dan ook is de huidige formatie hét moment om de eerste sprong te wagen!

J. (Jasper) Zuure MSc, senior adviseur

Blogs op Raadopenbaarbestuur.nl zijn op persoonlijke titel. Het blog geeft niet per se de mening weer van de Raad.

Reactie toevoegen

U kunt hier een reactie plaatsen. Ongepaste reacties worden niet geplaatst. Uw reactie mag maximaal 2000 karakters tellen.

* verplichte velden

Uw reactie mag maximaal 2000 karakters lang zijn.

Reacties

  • inderdaad nodig, met name om die hackers en valse phishing mails te bestrijden en voorkomen. De daders straffen!

    Van: martin zoetmulder | 18-04-2021, 08:29

  • Helder verwoord!
    Ik zou willen voorstellen om de naam uitgebreider in te steken (beta) minister voor digitale en innovatieve zaken.

    Digitaal en innovatie (waar Nederland) goed in is, is de perfecte combinatie!

    Van: Paul van Riet | 07-04-2021, 16:48

  • Uitstekend verwoord!

    Van: f_streefland@hotmail.com | 06-04-2021, 15:12

  • Ik heb veel ovde rechtsstaat opgeschreven op mijn blog. Dit is de laatste versie met een verwijzing naar de vorige:

    In het kort ben ik er voor dat de staat wordt vervangen door een "monitor" vergelijkbaar met een "bewustzijn" die in de gaten houdt of er niet teveel besturing plaatsvindt die de zelf-organisatie van de maatschappij verstoord. Een soort "anti-Rutte"-doctrine:

    https://constable.blog/2021/03/18/een-nieuwe-draai-aan-de-rechstsstaat/

    Van: hans konstapel | 06-04-2021, 13:47